Indonesië, met zijn rijke biodiversiteit en lange traditie van vakmanschap, is een toevluchtsoord voor liefhebbers van natuurlijke kleurstoffen. Deze archipel van meer dan 17.000 eilanden herbergt een schat aan plantaardige kleurstoffen, die elk diep verankerd zijn in de lokale cultuur en het erfgoed. De weelderige landschappen bieden overvloedige grondstoffen, terwijl eeuwenoude technieken de levendige tinten van traditionele textielsoorten zoals Javaanse batik, ikat en Balinese songket naar voren brengen.
Mijn recente reizen in de regio maken mij geen expert, maar ik kan concluderen dat er een zeer opvallend palet van complementaire red browns, ochres and deep blues wordt gebruikt in de Indonesische batiks en weefsels. Dit is een palet dat ik waardeer en dat goed met mij resoneert.
In traditionele Indonesische weefsels dragen deze kleuren diepgaande culturele en symbolische betekenissen, vaak geworteld in spirituele overtuigingen en lokale tradities. Rood, gewonnen uit natuurlijke bronnen zoals morinda en sappan, betekent vitaliteit, kracht en verbondenheid met voorouderlijke geesten. Blauw, verkregen door indigoverven, staat voor rust, bescherming en harmonie met de natuur. Zwart, gemaakt met modderverven op een indigo-basis, belichaamt de mysteries van de onzichtbare wereld, fungeert als brug naar het goddelijke en is een symbool van de cyclische aard van het leven. Oker staat voor vruchtbaarheid, voorspoed en het voedsel dat het land verschaft. Samen vormen deze kleuren een tastbaar verhaal van leven, spiritualiteit en gemeenschapsidentiteit.
Hoewel dit blogbericht niet volstaat om alles te beschrijven (je zou een groot boek nodig hebben, ja dat is in voorbereiding), is het wel de juiste plek om een mooie introductie te geven van de natuurlijke kleurstoffen die ik leerde tijdens het reizen door Java, Sumba en Bali. Een speciale dank natuurlijk aan alle ambachtslieden die mij een blik in deze wereld gunden, en met bijzondere dank aan mijn dierbare vriendin Inen Kurnia die de drijvende kracht was achter de organisatie van de reisarrangementen en contacten.
1. Indigo (Tarum)
Het betoverende blauw van indigo is een van de meest iconische natuurlijke kleurstoffen in Indonesië. Afkomstig van verschillende soorten Indigofera-planten (Indigofera tinctoria, Indigofera arecta, Indigofera longeracemosa) wordt indigo al eeuwenlang gebruikt in regio's zoals Java en Sumba.
Het verwerkingsproces omvat een nauwgezette fermentatiemethode die vaardigheid en geduld vereist. Op sommige plaatsen wordt indigo gemaakt met rauwe bladeren in een grote houten kom. Op andere plaatsen wordt indigo-pasta gebruikt in een vat dat gereduceerd wordt met palmsuiker of cassavesuiker.
In Java wordt indigo vaak geassocieerd met batikpatronen, soms gecombineerd met andere natuurlijke kleurstoffen.
Bij DekelDyes verkopen we indigo (longeracemosa) poeder uit Java.
2. Sappanhout (Kayu Secang)
Sappanhout, afkomstig uit het kernhout van de *Caesalpinia sappan*-boom, levert een opvallend spectrum aan rode en roze tinten. Het proces om de kleurstof te winnen is eenvoudig: de houtspaanders worden gekookt om hun levendige pigmenten vrij te geven.
Deze kleurstof wordt veel gebruikt in Balinese en Javaanse textiel. Rood wordt beschouwd als een heilige kleur, vaak te zien in offers en rituelen. Het staat voor energie, leven en moed.
3. Mangoblaadjes (Daun Mangga)
Mangoblaadjes geven een zachte groenachtige gele tint. De bladeren bevatten een behoorlijk gehalte aan tannines, wat een uitstekende basis vormt voor andere, vluchtigere kleurstoffen.
Deze aardse tint wordt vaak gebruikt bij eco-printing en in hedendaagse natuurlijke verftechnieken. Het sluit aan bij de groeiende waardering voor milieubewuste kunstzinnigheid in Indonesië.
Mangoblaadjes groeien bij mij in de omgeving vrijelijk, maar niet in noordelijke regio's; uienschillen van gele uien kunnen een goed alternatief zijn.
4. Kurkuma (Kunyit)
Een basisingrediënt in Indonesische keukens, kurkuma wordt ook gebruikt als een levendige kleurstofbron en levert heldere gele tot gouden tinten op. Het gebruik is wijdverbreid en vaak gecombineerd met andere natuurlijke beitsmiddelen om de kleursterkte aan te passen. Hoewel ik kurkuma mijd omdat het naar mijn smaak niet lichtvast genoeg is, heb ik het toch vrij veelvuldig in weefsels rond de archipel en Oost-Timor zien worden gebruikt.
Deze Tais-weving werd mij geschonken in Oost-Timor, en je kunt de felle gele strepen zien die met kurkuma zijn geverfd. Andere kleurstoffen die voor dit stuk zijn gebruikt zijn modderverf, sappan en morinda.
5. Morinda (Mengkudu)
De wortels van de *Morinda citrifolia*-boom worden gewaardeerd om hun vermogen een rijke roodbruine kleur te produceren. We kunnen deze beschouwen als de madderwortels van tropische streken.
Deze kleurstof is vooral belangrijk in de weeftradities van Nusa Tenggara (de meest zuidelijke provincie van Indonesië) en Bali. De wortels worden vroeg in de ochtend opgegraven en vervolgens een nachtje laten rusten.
De volgende dag worden ze in stukken gesneden met een machete en tot pulp gestampt met een overgrote houten stamper en vijzel. Daarna worden de wortels in water geweekt om de kleur te extraheren, en de ikat-gebonden draden worden meerdere keren in de morinda-sappen geweekt en gedroogd.
6. Areca Nut (Buah Pinang)
De arecanoot, afkomstig van de Areca catechu-boom, wordt ook betel nut genoemd en is vooral bekend omdat hij wordt gekauwd en de tanden rood kleurt. Hij wordt ook gebruikt bij het verven. Hij levert tinten op die variëren van warme bruintinten tot gedempte roze, afhankelijk van de bereiding. Verse arecanoten geven meestal fellere kleuren, terwijl gedroogde of rijpe noten diepere tonen produceren. Met Alum (Potassium Aluminum Sulfate) levert het zachte roodbruine of lichtroze tinten op. Iron (Ferrous Sulfate) verdiept de kleuren tot gedempte grijzen of olijfbruine tonen. Lime or Alkali: Versterkt roodachtige ondertonen.
Een alternatief voor arecanoten zou Cutch zijn
7. Tingi (Mangrove Bark)
Mangrovebast, met name van de *Ceriops tagal*-soort, creëert diepe bruin- en zwarttinten. De bast is rijk aan tannines, waardoor het een voorkeurskeuze is voor het verven van robuuste, aardse tinten. 'Tingi' in Bahasa betekent lang, of hoog, verwijzend naar de snelgroeiende scheuten van de boom. Mangrovebossen zijn in veel landen beschermd, maar in Indonesië is het nog steeds mogelijk om de bast op de markt te kopen. Bij DekelDyes verkopen we mangrove-extract uit een gecontroleerd FSC-bos.
- Jolawe (Terminalia bellirica)
De vruchten en de bast van deze boom geven een zacht boterachtig geel tot een gedempt bruin.
In de natuurlijke verfwereld kennen we dit als myrobalan en gebruiken we het ook voor grijs en zwart door het gebruik van ferrosulfaat als nabeitsmiddel. Leuk weetje: myrobalanzaadjes zijn veilig om te consumeren en worden veel gebruikt in traditionele geneeskundesystemen zoals Ayurveda en de traditionele Chinese geneeskunde (TCM). Ze worden hoog gewaardeerd om hun medicinale eigenschappen en vaak geconsumeerd als kruidenthee, poeders of in combinatie met andere ingrediënten.
- Mahoniebast (Kayu Mahoni)
Mahoniebast levert warme roodbruine en roze tinten op, en wordt vaak gebruikt om meer levendige tinten zoals indigo of kurkuma aan te vullen. Het verfproces omvat het koken van de bast om het tanninerijke pigment te extraheren.
Textiel geverfd met mahonie wordt gezien als aards en beschermend, en symboliseert kracht en veerkracht.
10 Cetapang Leaves (Terminalia catappa)
Cetapangbladeren zijn een bron van prachtige goudgeel tot olijfgroene tinten, afhankelijk van het gebruikte beitsmiddel. Deze plant gedijt in kustgebieden en is daardoor favoriet bij kustgemeenschappen die verven. In Sumba en in Oost-Timor zag ik het gebruik van cetapangbladeren voor mosgroene tinten die mooi werken met alle bruine schakeringen.
Om mosgroen te maken beits je eerst met een alum-achtig beitsmiddel, verf je met de cetapangbladeren tot een zachte gele kleur, en nabeits je met ferrosulfaat voor een mosgroen.
Het was een grote les voor mij om te zien hoe kennis van natuurlijk verven in Indonesië van generatie op generatie wordt doorgegeven en verweven is in het sociale en spirituele weefsel van gemeenschappen. Ik zie ook hoe moderne uitdagingen zoals 'makkelijke' chemische kleurstoffen, lage vergoedingen en als gevolg daarvan het afnemende ambacht, deze tradities bedreigen. Bij Dekel Dyes zullen we blijven inzetten op natuurlijk verven en we zullen lokale wevers en verwers ondersteunen. We hopen op deze manier bij te dragen aan het voortgezet gebruik van deze kleurstoffen in de lokale textielindustrieën.
0 reacties