Ik ging de velden in Brabant bezoeken waar Rubia tinctorum sinds de 14e eeuw wordt gekweekt, toen het door Karel de Grote uit Azië naar Europa werd gebracht. In feite stond het bekend als de beste beschikbare oogst gedurende de 18e eeuw (E. Bancroft). Er is iets heel dieps aan het herzien van je culturele verleden en het inpassen in het beeld van je huidige zelf. Ik blijf zoeken naar aanwijzingen die kunnen verklaren waarom ik mij op mijn 39e op textielverven heb gestort en besloot er mijn brood mee te verdienen.
Toen de graanprijzen rond 1660 daalden, werden de meekrapoogsten een lucratieve, zij het risicovolle, alternatief.
Planten en oogsten zijn behoorlijk arbeidsintensief, wat veel werk opleverde voor mannen, vrouwen en kinderen uit het gebied en omliggende delen tot ver in Vlaanderen. Dagwerkers, vaak alleenstaande jonge mannen, trokken in groepsverband van veld naar veld om het rugbrekende werk te doen van het planten van de kleine meekrapscheuten, 'mee' of 'meekrap' genoemd, in de weelderige, klei‑rijke grond, en om ze na drie jaar met speciale gereedschappen uit te trekken om de 70cm lange wortels los te maken van de klei. De plantendelen zelf werden gebruikt om de koeien te voeren, die er roze en geel getinte melk van zouden geven.
Proeven om de teelt in de meer centrale en noordelijke delen van Nederland te laten slagen mislukten
Meestoof, de opslag- en verwerkingsgebouwen voor meekrap
Vroeger werden de wortels na de meekrapoogst in de Meestoof verwerkt (letterlijk: 'madder oven', verwerkingsmolen of oven). Door de hoge investeringskosten bezat een groep boeren, gewoonlijk zestien, gezamenlijk een verwerkingsmolen. Een vroege vorm van een landbouwcoöperatie, zou je kunnen zeggen. In veel dorpen was er minstens één Meestoof; tegen 1819 waren er 90 Meestoven in Nederland.
In de Meestoof werden de wortels gereinigd en opgeslagen, gedroogd, gedorst, gestampt en gemalen tot meekrappoeder of racinepoeder en vervolgens verpakt in eikenhouten vaten.
Het boek van Philip Miller, geschreven in 1758, getiteld; “De methode voor het verbouwen van meekrap, zoals deze nu wordt beoefend door de Nederlanders in Zeeland: (waar de beste meekrap wordt geproduceerd) met hun wijze van drogen, stampen en vervaardigen”, beschrijft in detail de verschillende stappen bij het maken van de kleurstof uit de wortels met illustraties.
Het eerste deel van de Meestoof bestond uit de koude opslag. In deze schuur had elke deelnemende boer zijn eigen opslagruimte waar de wortels werden gedumpt. Vandaar werden ze verplaatst naar de droogtoren. Er waren vier verdiepingen in de droogtoren, en onderin de toren werd een laag vuur gestookt. De meekrapwortels begonnen het droogproces op zolder. Ze werden voor drie dagen naar een verdieping eronder verplaatst. Op deze lagere verdieping dorsen arbeiders de meekrap met vlegels op een grote houten dorsvloer. Stof en andere onreinheden werden gezeefd uit de gebroken wortels en de korte uiteinden van de wortels (racines) werden in vaten gedaan.
De rest van de gebroken meekrap werd uitgespreid op een kleed bovenop de ‘eest’ of ‘ast’ (een smalle, meterlange horizontale oven) en gedroogd. De meekrap werd daarna gestampt of tot poeder vermalen in het ‘stamphuis’. De karakteristieke trekpaarden van Zuid-Nederland dreven de molen (tot op heden bestaan er gebouwen genaamd ‘rosmolen’, paardenmolen). Na het malen werd het poeder gezeefd.
Er waren drie kwaliteiten eindproduct; het fijnste poeder was helder lichtgeel en het duurst. Het donkerrode poeder was het goedkoopst.
Specialisten keurden de meekrap (keur) en de vaten werden per paard en wagen naar een speciale markt in Rotterdam voor meekrappoeder gebracht. Vandaar werd het poeder verkocht aan wolververijen en calicodrukkerijen (waarover ik in de volgende blog zal schrijven), vaak in Groot-Brittannië, aangezien de Fransen hun eigen lokaal geproduceerde ‘garance’ hadden.
Na de ontdekking van de productie van synthetische alizarine in 1870 begon de meekrapteelt snel te dalen, en verdween ongeveer even snel als het 200 jaar eerder was opgekomen. De Meestoof werd omgebouwd tot garnalenfabrieken of opslag voor andere gewassen (chirochei, een koffievervanger), voordat de meeste werden gesloopt. Tegenwoordig zijn er nog maar enkele van deze historische gebouwen in Nederland te zien, en wat er vooral van de meekrapcultuur over is gebleven, zit verborgen in straatnamen zoals Stoofweg, Stoofhoek, Stoofhof en familienamen; Poerstamper, van Ast, van der Est, van der Mee.
Moderne meekrapteelt wordt nog steeds op kleine schaal uitgevoerd. De prijzen voor meekrap zijn aantrekkelijk voor de boeren (ongeveer evenveel als suikerbieten, beschouwd als een veilige en economische teelt) en het gebruik van moderne machines heeft het gemakkelijk gemaakt om te planten en te oogsten. De meekrapplant heeft geen pesticiden nodig en verrijkt de bodem waarin hij groeit, wat hem perfect maakt in vruchtwisseling. Lokale boeren investeren in het verbeteren van de zaadkwaliteit en teeltpraktijken die de opbrengst per vierkante meter met ongeveer 30% in de komende jaren zouden moeten verbeteren.
Ik sloot mijn reis af met een bezoek aan de grootste en enige poederextractiefabriek en laboratorium in Nederland die met kleurplanten kan werken. Onderzoek naar nieuwe en verbeterde manieren om de alizarine uit de wortels te extraheren, zou de sterkte van het poederextract kunnen verhogen zodanig dat slechts 2% extract nodig is om verbluffende diepe roodtinten op elke vezel te krijgen. Ik twijfel er niet aan dat de opleving van de belangstelling voor natuurlijke kleurstoffen binnenkort zal leiden tot een hernieuwde toename van meekrapteelt in de weelderige kleivelden van Zeeland, waardoor de vroegere roem terugkeert.
Wil je met meekrap verven? Vind hier de beste historische en moderne recepten. Meekrapextract is te vinden hier, en rauw meekrappoeder hier.
Afbeeldingen gebruikt met toestemming; https://www.europeana.eu/portal/nl/
0 reacties