Ik ging op bezoek bij de velden in Brabant waar Rubia tinctorum al sinds de 14e eeuw wordt verbouwd, toen het vanuit Azië door Karel de Grote naar Europa werd gebracht. Het stond in feite gedurende de hele 18e eeuw bekend als het beste gewas dat verkrijgbaar was (E. Bancroft). Er zit iets heel dieps in het terugkijken op je culturele verleden en dat te plaatsen in het beeld van wie je nu bent. Ik blijf zoeken naar de aanwijzingen die kunnen verklaren waarom ik me op mijn 39e op textielverven stortte en besloot er mijn brood mee te verdienen.

Toen de graanprijzen rond 1660 daalden, werd meekrap een lucratief, zij het riskant, alternatief.
Planten en oogsten is behoorlijk arbeidsintensief, wat zorgde voor veel werk voor mannen, vrouwen en kinderen uit de omgeving en van verder weg, tot in Vlaanderen aan toe. Dagloners, vaak jonge vrijgezellen, trokken in groepen van veld naar veld om het zware werk te doen van het planten van de piepkleine meekrapscheuten, ‘mee’ of ‘meekrap’ genoemd, in de vruchtbare, kleiïge grond, en ze na drie jaar eruit te trekken met speciale werktuigen om de 70cm lange wortels uit de klei los te maken. De plantdelen zelf werden gebruikt om de koeien te voderen, die daardoor melk gaven met een roze en gele tint.
Pogingen om het gewas te telen in de meer centrale en noordelijke delen van Nederland mislukten
Meestoof, de opslag- en verwerkingsgebouwen voor meekrap

Vroeger werden de wortels na de meekrapoogst in de Meestoof verwerkt (letterlijk meekrapoven, verwerkingsmolen of kiln). Vanwege de hoge investeringskosten bezat een groep boeren, meestal zestien, gezamenlijk een verwerkingsmolen. Een vroege vorm van een landbouwcoöperatie, zo u wilt. In veel dorpen was er minstens één Meestoof, bij 1819 waren er 90 Meestoven in Nederland.
In de Meestoof werden de wortels schoongemaakt en opgeslagen, gedroogd, gedorst, fijngeplet en gemalen tot meekrappoeder of racinepoeder, en daarna verpakt in eiken vaten.
The boek van Philip Miller, geschreven in 1758, getiteld: “The method of cultivating madder, as it is now practised by the Dutch in Zealand: (where the best madder is produced) with their manner of drying, stamping, and manufacturing”, beschrijft in detail de verschillende stappen in het maken van de verfstof uit de wortels, met illustraties.

Het eerste deel van de Meestoof bestond uit de koude opslag. In deze schuur had elke deelnemende boer zijn eigen opslagruimte waar de wortels werden gestort. Vandaar werden ze naar de droogtoren verplaatst. De droogtoren had vier verdiepingen, en onderin de toren werd een klein vuur aangestoken. De meekrapwortels begonnen het droogproces op de bovenste zolder. Ze werden drie dagen lang naar een verdieping lager verplaatst. Op deze onderste verdieping dorsten arbeiders de meekrap met vlegels op een grote houten dorsvloer. Stof en andere onzuiverheden werden uit de gebroken wortels gezeefd, en de korte uiteinden van de wortels (racines) werden in vaten gedaan.
De rest van de gebroken meekrap werd uitgespreid op een kleed boven op de ‘eest’ of ‘ast’ (een smalle, meterlange horizontale oven) en gedroogd. Daarna werd de meekrap geplet of tot poeder vermalen in het ‘stamphuis’. De kenmerkende trekpaarden van Zuid-Nederland dreven de molen aan (tot op de dag van vandaag bestaan er gebouwen die ‘rosmolen’ heten, paardemolen). Na het malen werd het poeder gezeefd.
Er waren drie kwaliteiten van het eindproduct, het fijnste poeder was helder lichtgeel en het duurst. Het donkerrode poeder was het goedkoopst.
Specialisten beoordeelden de meekrap (keur) en de vaten werden per paard en wagen naar een speciale markt in Rotterdam gebracht voor meekrappoeder. Van daaruit werd het poeder verkocht aan wolververs en bedrijven voor het bedrukken van katoen (waarover ik in de volgende blog zal schrijven), vaak in Groot-Brittannië, aangezien de Fransen hun eigen lokaal geproduceerde ‘garance’ hadden.
Na de ontdekking van de productie van synthetische alizarine in 1870, ging de meekrapteelt in snel tempo achteruit en verdween bijna net zo snel als het was opgekomen 200 jaar daarvoor. De Meestoof werd een garnalenfabriek of opslag voor andere gewassen (chirochei, een koffievervanger), voordat de meeste werden afgebroken. Tegenwoordig kun je in Nederland nog maar een paar van deze historische gebouwen zien, en wat er vooral over is van de meekrapcultuur, zit verborgen in straatnamen als Stoofweg, Stoofhoek, Stoofhof en familienamen; Poerstamper, van Ast, van der Est, van der Mee.

Moderne meekrapteelt wordt nog steeds op kleine schaal bedreven. De meekrapprijzen zijn aantrekkelijk voor de boeren (ongeveer evenveel als suikerbieten, die als een veilig en economisch gewas worden beschouwd) en het gebruik van moderne machines heeft het planten en oogsten gemakkelijk gemaakt. De meekrapplant heeft geen pesticiden nodig en verrijkt de grond waarin hij groeit, wat hem perfect maakt voor vruchtwisseling. Lokale boeren investeren in het verbeteren van de kwaliteit van de zaden en in teeltmethoden die de opbrengst per vierkante meter in de komende jaren met ongeveer 30% zouden moeten verhogen.
Ik sloot mijn reis af met een bezoek aan de grootste en enige fabriek en het enige laboratorium voor poederextractie in Nederland dat met verfplanten kan werken. Onderzoek naar nieuwe en verbeterde manieren om de alizarine uit de wortels te extraheren, zou de sterkte van het poederextract zo kunnen verhogen, dat slechts 2% extract nodig is om prachtige diepe roodtinten op elke vezel te krijgen. Ik twijfel er niet aan dat de toegenomen belangstelling voor natuurlijke verfstoffen binnenkort zal leiden tot een hernieuwde toename van de meekrapteelt in de vruchtbare kleivelden van Zeeland, en de roem van weleer zal terugkeren.
Wil je met meekrap verven? Vind hier de beste historische en moderne recepten. Meekrapextract is hier te vinden, en hier rauw meekrappoeder.
Afbeeldingen gebruikt met toestemming; https://www.europeana.eu/portal/nl/__TR_TOKEN_97____TR_TOKEN_98__















1 opmerking
Thank you for this interesting history. Im researching the use of plant dyes in the Netherlands specifically in areas such as Volendam where my ancestors are from. I never knew madder was grown in NL. !