Blauwdruk: immaterieel erfgoed van de Europese blauwdruktraditie

Reflecties op Gutau’s Blaudruck-Fest, altijd op de eerste zondag van mei

Op de eerste zondag van mei ontwaakt het kleine Mühlviertel-dorp Gutau (Opper-Oostenrijk) in het blauw. Marktkramen stromen uit over het centrale plein, met blokdruk bedrukte tafellakens wapperen aan de waslijnen, en de geur van een vers indigobad drijft uit de oude werkplaats van de Zeugfärberei. Dit is de Färbermarkt, Europa’s levendigste viering van Blaudruck (resistdruk met indigo). In 2025 viel die op 4 mei en er waren meer dan 100 exposanten, vijftien werkende Blaudruck-ateliers en makers uit vijf landen, allemaal samengebracht in een piepklein dorp van nog geen 2,000. Ik ging erheen met een vezelvriendin om het zelf te zien, en we werden niet teleurgesteld!

Van lokaal idee tot Europees trefpunt

De markt begon in 2000 met een handvol kramen buiten het Färbermuseum. Tegenwoordig trekt ze 5,000–7,000 bezoekers en staat ze bekend als een van de mooiste ambachtsbeurzen van Oostenrijk, ter ere van dit UNESCO immaterieel erfgoed

De groei weerspiegelt een bredere hernieuwde belangstelling voor natuurlijk geverfde textielsoorten: demonstraties omvatten nu live drukken met houten Modeln, rondleidingen door het museum (waar de laatste 19e-eeuwse ververijapparatuur nog op de oorspronkelijke plek staat), volksmuziek op de trappen van de kerk en zelfs de kans om de barokke toren te beklimmen voor een vogelperspectief op golvende blauwe doeken.

Waarom Blaudruck ertoe doet

Blaudruck reisde in de 17e eeuw via kloosterlijke handelsroutes van Azië naar Centraal-Europa en bloeide overal waar vlas en hennep tot linnen werden gesponnen. Tegen het midden van de 19e eeuw waren er duizenden werkplaatsen in Oostenrijk-Hongarije en Duitsland, waar alles werd bedrukt, van boerenvoorschoten tot huwelijkslinnen.

Het proces is bedrieglijk eenvoudig:

1. Afschermen. Een klei-achtige pasta van Arabische gom, kalk en aluin, Papp genoemd, wordt met de hand gesneden perenhouten blokken (Modeln) op witte stof gestempeld. Het precieze recept wordt streng geheim gehouden, en ik ga wat proefjes doen om te zien of ik het kan namaken.
2. Drogen. Daarna wordt de stof vier weken gedroogd. Dat zie je nog steeds terug in de oude gebouwen, met open bovenverdiepingen die ventilatie van de stoffen mogelijk maken.
3. Verven. De stof wordt herhaaldelijk in een indigobad gedompeld en de bedrukte, beschermde delen nemen de kleurstof niet op. De oude kuipen waren urinekuipen met wede, later vervangen door geïmporteerde indigo. 's Ochtends werd de nachtelijke urine in emmers verzameld om naar de ververij te brengen. In de ververijwinkel (nu museum) kon je heel goed zien hoe de stof met kleine metalen haakjes aan een spiraalvorm werd bevestigd, zodat die gemakkelijk in het indigobad paste, dat nog steeds echt groot is.
4. Tevoorschijn halen. Na het spoelen en oxideren lichten de afgeschermde motieven, sterren, takjes, katholieke symbolen, wit op tegen diepblauw. De stof wordt daarna gekalanderd (= tussen kalanderwalsen doorgevoerd bij hoge temperaturen en druk) voor een gladde, glanzende afwerking.

1. De uitzonderlijke wasechtheid van indigo gaf plattelandsgemeenschappen een slijtvaste, kleurvaste stof die kon concurreren met veel duurdere geweven brokaten. Lokale drukkers ontwikkelden regiogebonden blokpatronen, sterren in Saksen, tulpen in Moravië, edelweiss in de Alpen, zodat een rok zowel ambachtelijke trots als regionale identiteit kon uitdragen. De techniek maakte ook zuinig herverven mogelijk: een geliefd schort kon opnieuw bedrukt worden en nog eens door het bad voor een tweede leven.Leuk weetje: 'On a blue Monday' verwijst naar de ververs die op maandag ververden en tussen de dompelingen door moesten wachten tot het oxidatieproces voltooid was. Daardoor leek het alsof ze niets te doen hadden.

In 2018 werd het ambacht ingeschreven op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van UNESCO, in een gezamenlijke voordracht van Oostenrijk, Duitsland, Tsjechië, Slowakije en Hongarije. Het festival van Gutau is uitgegroeid tot een jaarlijkse 'familiereünie' voor deze overgebleven Europese blauwdrukkers, en biedt een informeel forum om recepten, beitstrucs en marktrealiteit uit te wisselen.

De markt

15 Blaudruck-ambachtslieden wachten op je, naast tal van andere kramen met handgeweven, eco-geprinte en handgebreide goederen. Er is ook een foodcorner met lokale lekkernijen, koffie en bier. Er zijn stoffen per meter op katoen en zelfs vintage linnen, en veel prachtige accessoires. Het is me gelukt om géén stoffen te kopen, want eerlijk gezegd heb ik nog steeds een stapel uit Indonesië liggen die nog ergens iets moet worden. Maar ik heb wel wat cadeaus voor thuis meegenomen en ik kocht een prachtig handgebreid vest van Emma, dat me tijdens de rest van mijn verblijf heel goed van pas kwam.

Je bezoek plannen

• Kom vroeg: touringcars beginnen halverwege de ochtend al binnen te rollen.
• Wij namen vanuit Wenen twee treinen naar Pregarten en daarna een gratis shuttle naar Gutau. Een lange reis, maar comfortabel. Treintickets kosten ongeveer 90 euro voor een retour en koop je het best vooraf online (kopen op het station is veel duurder!)
• De entree voor het festival is 4 euro per persoon.
• Begin bij het museum om de techniek te begrijpen voordat je gaat shoppen.
• Bekijk een verfdemo in de Zeugfärberei, de kleurverandering van geelgroen naar blauw blijft fascinerend.
• Kijk rond en stel vragen: elke drukker legt graag uit of hun blauw afkomstig is van plantaardig geteelde indigo of een synthetisch bad, van handblokken of rotatieschermen.
• Maak een omweg: de speciale tentoonstelling van dit jaar koppelt Oostenrijkse indigo aan Koreaanse notan-blauwdrukken, een geïnspireerde dialoog tussen oost en west.
• Bekijk alle informatie op faerbermarkt.at

Meer om te lezen en te bekijken (volg ze op Instagram)

Oostenrijk

• Original Indigo Blaudruck Koó (Steinberg-Dörfl, Burgenland)

website originalblaudruck.at

IG @originalblaudruck

FB OriginalBlaudruck Original Blaudruck

• Handblaudruck Wagner (Bad Leonfelden, Opper-Oostenrijk)

website blaudruck.at

IG @blaudruck BlaudruckInstagram

Duitsland

• Einbecker Blaudruck (Einbeck, Nedersaksen)

website einbecker-blaudruck.de

IG @einbeckerblaudruck Einbecker Blaudruck | Seit 1638Instagram

• Blaudruckerei Folprecht-Pscheida (Coswig, Saksen)

website blaudruckerei-folprecht.de

IG @blaudruckerei blaudruckerei-folprecht.deInstagram

Tsjechië

• Modrotisk Danzinger (Olešnice na Moravě)

website modrotisk-danzinger.cz

IG @jirimodrotiskdanzinger modrotisk-danzinger.czInstagram

• Strážnický Modrotisk (Strážnice, Zuid-Moravië)

website straznicky-modrotisk.cz

IG @straznickymodrotisk straznicky-modrotisk.czInstagram

Slowakije

• Atelier Rabada / Matej Rabada (Čičmany)

website atelierrabada.sk

IG @atelierrabada Ateliér RabadaInstagram

Hongarije

• Kovács Kékfestő (Tiszakécske)

website kekfestokovacs.hu

FB Kovács Kékfestő Üzlet (geen officieel IG-account) kekfestokovacs.huFacebook

(Ik heb elke link en handle gecontroleerd per 12 mei 2025; sociale media kunnen veranderen, dus als iets stil lijkt, bel of mail dan gewoon. De telefoons in deze ateliers rinkelen nog echt!)